وبــــ سایتــــــ محـمد جـوادی

استیوِن کِلمان سال ۱۹۷۶ در شهر لوتِن۱  انگلستان به‌دنیا آمد. فعالیت جدی‌ ادبی‌اش را از سال ۲۰۰۵ با نگارش نمایش‌نامه آغاز کرد. کبوتر انگلیسی اولین رمان اوست که سال ۲۰۱۱ منتشر شد و همان سال در فهرست نهایی جایزهی بوکر قرار گرفت و نامزد نهایی جایزه‌ی کتاب اولِ گاردین نیز شد. این رمان هم‌چنین نامزد دریافت جوایز ادبی دِزموند اِلیوت۲  و گَلَکسی نشنال بوک۳ سال ۲۰۱۱ و ایمپَک دابلین۴  سال ۲۰۱۳ شد.pigeon english

داستان کبوتر انگلیسی برگرفته از ماجرای واقعی دامیلولا تِی‌لور۵، مهاجر ده‌ساله‌ی نیجریه‌ای، است که سال ۲۰۰۰ در یکی از مناطق جنوب لندن اتفاق افتاد؛ حادثه‌ای که نویسنده را به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد و انگیزه‌ای می‌شود برای نوشتن این رمان. داستان از زبان پسری یازده‌ساله روایت می‌شود که به‌تازگی به انگلیس مهاجرت کرده است و با اتفاقی دلخراش مواجه می‌شود؛ اتفاقی که برای او تجربه‌ای جالب و در عین حال اندوهناک به‌بار می‌آورد.

با وجود واقعیت تلخ داستان که بازگوکننده‌ی وضعیت قشر نوجوان در جامعه‌ی امروز انگلستان است، کِلمان داستان را به‌گونه‌ای زیبا در قالب زبان محاوره‌ای نوشته است. او علاوه بر پرداختن به طرح اصلی داستان از زبان هریسون (با نام مخفف هَری در داستان) موضوع مهاجرت، تضاد فرهنگیِ دو کشور غنا و انگلستان، سازگاری با شرایط و قوانین جدید، و روبه‌روشدن با فضای پر از جرم ‌و جنایت جنوب لندن را به‌تصویر می‌کشد.

می‌توان گفت کبوتر انگلیسی از لحاظ سبک و استفاده از ژارگون۱  یادآور رمان ناتوردشت اثر جی. دی. سلینجر۲ است؛ چرا که هم‌چون سلینجر، کِلمان نیز در ورای لایه‌های بیرونی داستان که با رویکردی صریح از زبان هریسون بیان می‌شود، به‌دنبال راهی برای بیان مشکلات نوجوانان و جوانان البته در کشور انگلستان است؛ کشوری که برای برقراری دموکراسی در دیگر کشورهای جهان باید، هم در داخل و هم در خارج، ناگزیر چهره‌ای بی‌نقص و مقتدر از خود نشان دهد.

در ترجمه‌ی فارسی هم سعی شده سبک نویسنده در ساختِ جمله‌ها و جنس و رنگ واژه‌ها حفظ شود. برای مثال استفاده از واژه‌هایی مانند “خفن”، “بچه‌ننه” و “راستکی” یا جمله‌هایی مانند “کی‌یو؟” به‌جای “چه کسی را؟” و گاه جلو‌آوردن فعل جمله مانند «سرت رو زیاد نبر تو» در راستای همین هدف بوده است. البته سعی شده این تغییرها تا جایی صورت بگیرد که ضمن حفظ سبک و انسجام داستان، خواننده در خواندن متن با مشکل مواجه نشود. علاوه بر این، استفاده از واژه‌های انگلیسی ـ غنایی یا همان “Pidgin English” در داستان، چالش دیگری بود که بدون استفاده از فرهنگ‌های اصطلاحات خاصِ این واژه‌ها امکان‌پذیر نبود. پیجین۳  از دو زبان متفاوت ساخته ‏شده است که صرفاً برای فهمیدن و فهماندن منظور خود به یکدیگر و برقراری ارتباط پدید می‏آید. از این‏رو، پیجین مجموعه‏ای است از حرکات، صداها، و واژه‏ها و ساخت‏هایی بسیار ساده. این زبان اصولاً هنگام دادوستد میان بومیان دو جامعه‏ی زبانی متفاوت پدید می‏آید. ناگفته نماند پیجینی که مثلاً میان سخنگویان دو زبان انگلیسی و غنایی پدید می‏آید با پیجینی که میان سخنگویان دو زبان فرانسوی و الجزایری پدید می‏آید کاملاً متفاوت است. از این رو پیجین یک زبان واحد با ساختار و واژگان واحد نیست و هیچ سخنگوی بومی هم ندارد. ‏در فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای این واژه، معادل نیم‏زبان ساخته شده و در میان زبان‏شناسان معادل‏های زبان آمیخته و پیجین رایج‌تر است. از نمونه‌های پیجین‏ انگلیسی و غنایی به‏کاررفته در داستان می‏توان به واژه‌هایی نظیر “Asweh” که مخفف “I swear” یا “Hutious” که در زبان انگلیسی به معنی ترسناک “Frightening” است اشاره کرد.

موضوع مهم دیگر در ترجمه‌ی رمان کبوتر انگلیسی، توصیف و به‌کارگیری مفاهیم فرهنگی‌ مردم غنا ازجمله اعتقادات، رسوم، بازی‌ها و غذاهای این کشور بود که تحقیق گسترده‌ای را در این زمینه برای من به‌همراه داشت. هم‌چنین، از آن‌جا که بسیاری از واژه‌ها و اصطلاحات انگلیسی خاصِ به‌کاررفته در کتاب را در فرهنگ‌های عمومی انگلیسی نیافتم، برآن شدم تا با جست‌وجو در فرهنگ‌های معتبر آنلاین معادل‌های دقیق و درستی انتخاب و جایگزین کنم. یکی دیگر از دشواری‌های ترجمه‌ی این رمان، نشان‌دادن تعجب و شگفتی این نوجوان آفریقایی از تعدد مترادف‌های یک واژه در زبان انگلیسی و چگونگی انتقال صحیح آن به  فارسی‌ بود. انتخاب معادل‌های مناسب فارسی و مترادف آن‌ها باید با دقت خاصی صورت می‌گرفت تا خواننده را از خط اصلی داستان دور نکند.

چالش دیگر در ترجمه‌ی این رمان، برگردان عنوان کتاب به فارسی بود. استیون کلمان با ظرافتی خاص با دو کلمه‏ی”Pigeon” در عنوان کتاب “Pigeon English” و “Pidgin” در “Pidgin English” بازی کرده است. و به این ترتیب، نویسنده خواسته هم به موضوع (Pigeon) و هم به سبک داستان (Pidgin) اشاره ‌کند. اما با توجه به این‌که هر زبانی ساختاری متفاوت دارد، ترجمه‌ی تحت‌لفظی بسیاری از اصطلاح‌ها و واژگان به زبان دیگر بی‌معنی و نامفهوم خواهد بود. بنابراین سعی شده برای عنوان کتاب معادلی انتخاب شود که ضمن داشتن جذابیت، با عنوان انگلیسی کتاب و موضوع داستان مرتبط باشد. در مجموع می‌توان گفت چالش‌های فوق در برگردان این اثر به زبان فارسی، آن را از ترجمه‌ای صرف، به فعالیتی پژوهشی و آموزنده تبدیل کرد.